Czy mogę odwołać darowiznę?
Popularna darowizna jest umową, na podstawie której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego spełnienia świadczenia na rzecz obdarowanego, kosztem swego majątku. Najczęściej świadczenie darczyńcy polega na przeniesieniu własności, przelewie wierzytelności czy też zwolnieniu obdarowanego z długu.
Darowizna może zostać odwołana, przy spełnieniu kilku przesłanek. Przede wszystkim w tym aspekcie ważne jest, czy darowizna w momencie odwołania została już wykonana,
czy też nie.
- Darowizna została wykonana.
W sytuacji, gdy darowizna została wykonana, darczyńca może ją odwołać wyłącznie z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego.
Co to w praktyce oznacza?
Pojęcie „rażącej niewdzięczności” nie zostało zdefiniowane w przepisach prawa. Pamiętać jednak należy, że nie każde zachowanie obdarowanego, nawet oceniane nagannie, będzie stanowiło podstawę do odwołania darowizny. W orzecznictwie przyjmuje się, że rażącą niewdzięcznością jest świadome zachowanie obdarowanego przeciwko darczyńcy, cechujące się nasileniem złej woli i zmierzające do wyrządzenia krzywdy lub szkody majątkowej (wyrok Sądu Najwyższego z 26.07.2000 r., I CKN 919/98, LEX nr 50820, wyrok SA w Łodzi z 26.05.2014 r., I ACa 1547/13, LEX nr 1496467).
Przykładowe przejawy rażącej niewdzięczności to – rozpowszechnianie informacji uwłaczających darczyńcy, odmowa świadczenia pomocy i opieki, żądanie eksmisji rodzica z mieszkania stanowiącego przedmiot darowizny, popełnienie przestępstwa na szkodę darczyńcy, czy też pobicie i znieważenie darczyńcy.
Co ważne, w pojęciu rażącej niewdzięczności nie mieszczą się krzywdy wyrządzone darczyńcy w sposób niezamierzony, ale także umyślnie, jeśli nie przekraczają granic zwykłych życiowych konfliktów. Nie stanowią także rażącej niewdzięczności incydentalne, emocjonalne wypowiedzi czy gesty, które są przejawem konfliktu rodzinnego, spowodowanego przez obie strony (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12.03.2013 r., I ACa 1357/12, LEX nr 1313324).
Zgodnie z orzecznictwem sądów brak jest podstawy do odwołania darowizny, także w przypadku zawiedzionych oczekiwań darczyńcy w zakresie należytego zajmowania się przedmiotem darowizny (Wyrok Sądu Najwyższego z 2.12.2005 r., II CK 265/05, Biul. SN 2006/3, poz. 11).
Uprawnienie darczyńcy do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego nie przysługuje w dwóch przypadkach, gdy:
1) darczyńca obdarowanemu przebaczył,
2) upłynął rok od dnia, w którym osoba uprawniona do odwołania darowizny dowiedziała się o niewdzięczności obdarowanego.
2. Darowizna nie została jeszcze wykonana.
W tej sytuacji darczyńca może odwołać darowiznę w dwóch przypadkach:
- jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych,
- rażącej niewdzięczności obdarowanego.
Co to w praktyce oznacza?
Przesłanką do odwołania darowizny jeszcze niewykonanej jest pogorszenie się stanu majątkowego darczyńcy. Nie chodzi jednak o każde pogorszenie, ale wyłącznie takie, które prowadzi do skutków w postaci:
- uszczerbku dla utrzymania darczyńcy odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb,
- uszczerbku dla ciążących na darczyńcy ustawowych obowiązków alimentacyjnych.
Dokonując oceny tej przesłanki należy mieć na względzie nie samą wysokość pogorszenia, lecz uwzględniać relację tej zmiany do całości majątku darczyńcy.
Zatem nawet znaczne kwoty uszczuplenia w majątku darczyńcy nie będą uzasadniały odwołania darowizny, o ile nie zachodzi ryzyko uszczerbku w utrzymaniu darczyńcy lub zagrożenie ciążących na nim zobowiązań alimentacyjnych.
Nie ma znaczenia przyczyna pogorszenia się stanu majątkowego darczyńcy – może być niezależna od darczyńcy albo uwarunkowana jego działaniem, np. nietrafiona inwestycja.
Darczyńca może odwołać darowiznę niewykonaną w sytuacji, gdy wskazane powyżej pogorszenie się jego stanu majątkowego powstało po zawarciu umowy darowizny.
Co oznacza, że darczyńca nie ma uprawnienia do odwołania darowizny, jeśli już w chwili zawarcia umowy znajdował się w trudnej sytuacji majątkowej lub znalazłby się w niej na skutek wykonania umowy.
Dodatkowo, omawiane uprawnienie do odwołania darowizny nie chroni darczyńców, którzy podjęli pochopną decyzję o przysporzeniu na rzecz obdarowanych.
Dopuszczalne jest także odwołanie darowizny niewykonanej z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego. W tym miejscu aktualne są rozważania dotyczące odwołania darowizny wykonanej.
